Epoka Cycerońska

Stare formy wierszowe, jak senar jambiczny i septenar trocheiczny, występują w tym okresie już tylko w poezji ludowej. W tragedii miejsce senaru jako wiersza dialogu zajmuje odtąd trymetr jambiczny, mający tezy parzyste zawsze krótkie. Budowa najwięcej w tym okresie używanych wierszy, heksa-metru i pentametru daktylicznego, zostaje doprowadzona do mistrzostwa. Zasób miar przejętych dotąd z poezji greckiej pomnaża Horacy o cale bogactwo form Archilocha i poetów eolskich. Poeta ten przejmuje także ich kompozycję stroficzną i tworzy dystychy na wzór Archilocha oraz strofy czterowierszowe wzorowane na liryce eolskiej. W metrach eolskich przeprowadza jednak Horacy, kontynuując dążności normalizacyjne epoki .aleksandryjskiej, stabilizację cezur i zamianę niektórych tez obojętnych na tezy długie. Na epoce augustowskiej kończy się okres przejmowania greckich miar wierszowych i zarazem wzbogacania m. łacińskiej nowymi metrami. Poeci łacińscy pierwszych wieków n.e. wzorują się już “nie bezpośrednio na poezji greckiej, lecz na poetach rzymskich okresów wcześniejszych, a przede wszystkim epoki augustowskiej. Wielu z nich próbuje tworzyć nowe metra przez przekształcanie starych miar według metrycznych teorii gramatyków, tą drogą jednak nie udaje się uzyskać żadnych naprawdę nowych i żywotnych form metrycznych.

Cantica, czyli liryczne partie śpiewane dramatu rzymskiego, są przeważnie astroficzne, tzn. o kompozycji ciągłej, bez podziału na odpowiadające sobie budową strofy. Zdarzają się jednak również cantica zbudowane na zasadzie responsji stroficznej, lecz responsja ta jest trochę inna niż w m. greckiej. Strofa i antystrofa nie odpowiadają sobie bowiem pod względem ilości i jakości sylab, lecz identyczne są tylko rodzaje wierszy, a poza tym między strofą i antystrofa zachodzi zwykle związek treściowy. Do tych odrębności dochodzą jeszcze szczególne cechy archaicznej prozodii łacińskiej (por. prozodia – przy końcu), co razem sprawia, że m. łacińska tego okresu jest tylko bardzo swobodnym naśladownictwem wzorów greckich. W tejże samej epoce archaicznej zostają przejęte z poezji greckiej jeszcze tak ważne miary, jak heksametr daktyliczny i dystych elegijny. Heksametr, wprowadzony przez En-niusza (III/II w. p.n.e.) i wzorowany na heksa-metrze Homera i Hezjoda, zastąpił używany dotąd w eposie rzymskim wiersz saturnijski. Heksametr ten wykazuje jeszcze różne dowolności w budowie, ale przez uprzywilejowanie cezur męskich jest już dostosowany częściowo do charakteru języka łacińskiego.

W odróżnieniu od języka greckiego, posiadającego akcent muzykainny, język łaciński miał najprawdopodobniej akcent dynamiczny. Z większym prawdopodobieństwem niż w w. greckiej możemy przyjąć, że w poezji rzymskiej istniał iktus wierszowy. Wyraźna jest bowiem u poetów łacińskich, zwłaszcza u sceników, tendencja do utrzymywania harmonii między akcentem wyrazowym a iktusem wierszowym. Miarą najstarszych zabytków poezji rzymskiej i równocześnie jedynym w m. łacińskiej rodzimym wierszem italskim jest wiersz saturnijski (zob. saturnijski wiersz). Przejmowanie miar greckich zaczyna się od około r. 240 p.n.e. Jako pierwsze zostają przejęte metra dramatu. Zasób przejętych miar jest bardzo duży. W rzymskim dramacie epoki republikańskiej częste są jamby, trocheje, ana-pesty, kretyki, bakcheje, glikoneje i Reiziana. Rzadko występują czyste chorijamby, joniki i daktyle. Budowa tych miar w porównaniu z wzorami greckimi jest przeważnie bardziej swobodna. Jamby i trocheje mierzone są nie na metra, lecz na stopy; w związku z dużą ilością zgłosek długich w języku łacińskim w każdej (z małymi tylko wyjątkami) stopie jambicznej lub trocheicznej może występować długa teza i wynikające z tej długości rozwiązania. Z drugiej zaś strony dążność do utrzymania zgodności iktusu z akcentem pociąga za sobą szereg ograniczeń w budowie wiersza, nieznanych w odpowiednich metrach greckich (por. wp.jambiczny try-metr akatalektyczny i jambiczny senarj. Rzadkie w dramacie greckim bakcheje występują często, zwłaszcza u Plauta, w użyciu stychicznym, podobnie kretyki, które ogólną budową różnią się znacznie od kretyków (czyli peonów) greckich.

W lesbijskiej liryce monodycznej Safony i Alkajosa występują wiersze różniące się znacznie zasadami budowy od innych miar greckich (zob. eolskie wiersze chori-jambiczne, eolskie daktyle). Safona i Alkąjos używają tych wierszy zarówno stychicznie, jak i w dystychach albo też w trzy- lub w czterowier-szowych strofach (por. nicejska strofa, safickie wiersze l). Ta sama strofa może powtarzać się w różnych utworach. U Anakreonta (druga poł. VI w. p.n.e.), wzorującego się zarówno na m. eolskiej, jak i na miarach Archilocha, na pierwszy plan wysuwają się joniki. Już od połowy VII w. p.n.e. na terenie Grecji właściwej rozwija się liryka chóralna. Strofy liryki chóralnej są od początku objętościowo znacznie większe niż strofy liryki monodycznej i wykazują duże zróżnicowanie rytmów. Utwory liryki chóralnej składają się albo z szeregu odpowiadających ’sobie budową strof, albo budowane są na zasadzie responsji (odpowiedniośd) triad. Triada składa się ze strofy, odpowiadającej jej budową antystrofy i inaczej już zbudowanej epody. Schemat triady czy pojedynczej strofy może być wielokrotnie powtórzony, ale tylko w obrębie tego samego utworu. Każdy nowy utwór liryki chóralnej przynosi nam w swych strofach nową kombinację wierszy i członów metrycznych. Charakterystyczną miarą dla liryki chóralnej są daktyloepitryty. Duża ilość ód Pindara zbudowana jest z miar eolskich; przeważają w nich glikoneje i zupełnie drobne człony chorijam-bieżne. Metryczne elementy liryki monodycznej i chóralnej, pomnożone o doryckie anapesty i niejasnego pochodzenia dochmie, zużytkowuje w swych partiach lirycznych dramat attycki (V – IV w. p.n.e.).

Język polski nie zna różnic w iloczasie zgłosek i ma akcent dynamiczny, a nie muzykalny, jaki mieli’ starożytni Grecy. Z tego powodu nie możemy w pefau ani oddać, ani też odczuć wartości akustycznych greckiego wiersza. Przy czytaniu wierszy greckich dla uchwycenia w przybliżeniu ich rytmu wymawiamy z przyciskiem rytmicznym, czyli iktusem (łac. icfus) długie elementy każdego metrum. W schematach metrycznych iktus oznaczany bywa znakiem  umieszczonym nad zgłoską. Elementy krótkie i obojętne wymawiamy słabiej. W wypadku rozwiązania elementu długiego na dwa elementy krótkie iktus otrzymuje pierwsza zgłoska krótka. Oczywiście, przy czytaniu wierszy greckich należy się starać o uwzględnienie w miarę możności również iloczasu zgłosek (zasady mierzenia iloczasu zob. prozodia). Podane wyżej zasady znakowania iktusu zastosowano w hasłach metrycznych Encyklopedii. Jest jednak rzeczą niepewną, czy antyczne wiersze greckie miały iktus. Wyraźnego świadectwa starożytnego o występowaniu iktusu nie mamy, wielu więc uczonych zaprzecza jego istnieniu. Zasadnicze metra m. greckiej – zob. metrum. Wierszami występującymi w najstarszych zabytkach poezji greckiej są heksametr daktyliczny i trymetr jambiczny. Wiersze te występowały najczęściej w użyciu stychicznym, tzn. ten sam wiersz był powtarzany bezpośrednio po sobie nieograniczoną ilość razy. W elegiach Kallinosa (około r. 670 p.n.e.) spotykamy po raz pierwszy dystych elegijny, będący połączeniem heksametru i pentametru daktylicznego. Różne odmiany dys-tychów z członów przede wszystkim daktylicz-nych, jambicznych i trocheicznych tworzy Ar-chiloch (około r. 650 p.n.e.).