Epoka Cycerońska

Stare formy wierszowe, jak senar jambiczny i septenar trocheiczny, występują w tym okresie już tylko w poezji ludowej. W tragedii miejsce senaru jako wiersza dialogu zajmuje odtąd trymetr jambiczny, mający tezy parzyste zawsze krótkie. Budowa najwięcej w tym okresie używanych wierszy, heksa-metru i pentametru daktylicznego, zostaje doprowadzona do mistrzostwa. Zasób miar przejętych dotąd z poezji greckiej pomnaża Horacy o cale bogactwo form Archilocha i poetów eolskich. Poeta ten przejmuje także ich kompozycję stroficzną i tworzy dystychy na wzór Archilocha oraz strofy czterowierszowe wzorowane na liryce eolskiej. W metrach eolskich przeprowadza jednak Horacy, kontynuując dążności normalizacyjne epoki .aleksandryjskiej, stabilizację cezur i zamianę niektórych tez obojętnych na tezy długie. Na epoce augustowskiej kończy się okres przejmowania greckich miar wierszowych i zarazem wzbogacania m. łacińskiej nowymi metrami. Poeci łacińscy pierwszych wieków n.e. wzorują się już “nie bezpośrednio na poezji greckiej, lecz na poetach rzymskich okresów wcześniejszych, a przede wszystkim epoki augustowskiej. Wielu z nich próbuje tworzyć nowe metra przez przekształcanie starych miar według metrycznych teorii gramatyków, tą drogą jednak nie udaje się uzyskać żadnych naprawdę nowych i żywotnych form metrycznych.

Cantica, czyli liryczne partie śpiewane dramatu rzymskiego, są przeważnie astroficzne, tzn. o kompozycji ciągłej, bez podziału na odpowiadające sobie budową strofy. Zdarzają się jednak również cantica zbudowane na zasadzie responsji stroficznej, lecz responsja ta jest trochę inna niż w m. greckiej. Strofa i antystrofa nie odpowiadają sobie bowiem pod względem ilości i jakości sylab, lecz identyczne są tylko rodzaje wierszy, a poza tym między strofą i antystrofa zachodzi zwykle związek treściowy. Do tych odrębności dochodzą jeszcze szczególne cechy archaicznej prozodii łacińskiej (por. prozodia – przy końcu), co razem sprawia, że m. łacińska tego okresu jest tylko bardzo swobodnym naśladownictwem wzorów greckich. W tejże samej epoce archaicznej zostają przejęte z poezji greckiej jeszcze tak ważne miary, jak heksametr daktyliczny i dystych elegijny. Heksametr, wprowadzony przez En-niusza (III/II w. p.n.e.) i wzorowany na heksa-metrze Homera i Hezjoda, zastąpił używany dotąd w eposie rzymskim wiersz saturnijski. Heksametr ten wykazuje jeszcze różne dowolności w budowie, ale przez uprzywilejowanie cezur męskich jest już dostosowany częściowo do charakteru języka łacińskiego.

Epoka Kallimacha w okresie hellenistycznym (in w. p.n.e.) charakteryzuje się przede wszystkim stychicznym używaniem wierszy zaczerpniętych z poezji epok wcześniejszych, których budowę starają się poeci hellenistyczni jak najbardziej wysubtelnić. Wyraźna jest przy tym u nich tendencja do normalizacji schematu metrycznego poszczególnych wierszy. Okresy późniejsze nie przynoszą już w zakresie greckiej m. iloczasowej nic istotnie nowego. Tymczasem w pierwszych wiekach n.e. następuje powolny zanik różnic iloczasowych w języku greckim, a akcent z muzykalnego przechodzi w dynamiczny. Regulacja tego akcentu w poezji doprowadza (okolo r. 500 n.e.) do powstania opartej na akcencie dynamicznym m. bizantyńskiej. M. iloczasowa uprawiana jest jeszcze aż do XV w. przez wielu greckich i bizantyńskich poetów, ale już od V w. n.e. nie ma żadnego oparcia we współczesnym sobie języku greckim. 2. m. łacińska nie jest m. oryginalną, wszystkie bowiem miary m. łacińskiej z wyjątkiem wiersza saturnijskiego zostały przejęte z m. greckiej. M. łacińska jest więc, podobnie jak grecka m., iloczasowa (zob. wyżej). Miary przejęte z poezji greckiej zostały dostosowane przez poetów rzymskich do właściwości języka łacińskiego.

Język polski nie zna różnic w iloczasie zgłosek i ma akcent dynamiczny, a nie muzykalny, jaki mieli’ starożytni Grecy. Z tego powodu nie możemy w pefau ani oddać, ani też odczuć wartości akustycznych greckiego wiersza. Przy czytaniu wierszy greckich dla uchwycenia w przybliżeniu ich rytmu wymawiamy z przyciskiem rytmicznym, czyli iktusem (łac. icfus) długie elementy każdego metrum. W schematach metrycznych iktus oznaczany bywa znakiem  umieszczonym nad zgłoską. Elementy krótkie i obojętne wymawiamy słabiej. W wypadku rozwiązania elementu długiego na dwa elementy krótkie iktus otrzymuje pierwsza zgłoska krótka. Oczywiście, przy czytaniu wierszy greckich należy się starać o uwzględnienie w miarę możności również iloczasu zgłosek (zasady mierzenia iloczasu zob. prozodia). Podane wyżej zasady znakowania iktusu zastosowano w hasłach metrycznych Encyklopedii. Jest jednak rzeczą niepewną, czy antyczne wiersze greckie miały iktus. Wyraźnego świadectwa starożytnego o występowaniu iktusu nie mamy, wielu więc uczonych zaprzecza jego istnieniu. Zasadnicze metra m. greckiej – zob. metrum. Wierszami występującymi w najstarszych zabytkach poezji greckiej są heksametr daktyliczny i trymetr jambiczny. Wiersze te występowały najczęściej w użyciu stychicznym, tzn. ten sam wiersz był powtarzany bezpośrednio po sobie nieograniczoną ilość razy. W elegiach Kallinosa (około r. 670 p.n.e.) spotykamy po raz pierwszy dystych elegijny, będący połączeniem heksametru i pentametru daktylicznego. Różne odmiany dys-tychów z członów przede wszystkim daktylicz-nych, jambicznych i trocheicznych tworzy Ar-chiloch (około r. 650 p.n.e.).