Epoka Cycerońska

Od około r. 300 n.e. zaczęła się rozwijać łacińska m. akcentuacyjna, czemu sprzyjał powolny zanik iloczasu zgłosek w języku łacińskim (zob. prozo-did). M. akcentuacyjna nie wyparła jednak zupełnie m. iloczasowej, tak że te obydwa kierunki metryczne będą odtąd istnieć obok siebie.

Mettis (Melis) dziś Metz, miasto w Gallia Belgica, stolica Mediomatrików; wcześniej nazywało się Divodurum.

Mettius (Metius, Metus) 1. M. Fufetius, legendarny, ostatni władca w Alba Longa, wybrany po śmierci Kluiliusza. Za jego panowania doszło pomiędzy Rzymem a Albą do walki (z. którą wiąże się podanie o Horacjuszach i Ku-riacjuszach), rozstrzygniętej na korzyść Rzymu.

W wojnie Rzymu z Wejami M. brał udział jako sprzymierzeniec Rzymian, dopuścił się jednak zdrady i został ukarany śmiercią. 2. Af. Pom-posianus, znany z próżności, wyzyskiwany przez astrologów, którzy mu przepowiadali wielką przyszłość. Kazał w swojej sypialni wymalować mapę ziemi, prawdopodobnie chcąc w ten sposób poznać swoje przyszłe królestwo. Został przez -podejrzliwego Domicjana skazany na śmierć.

Stare formy wierszowe, jak senar jambiczny i septenar trocheiczny, występują w tym okresie już tylko w poezji ludowej. W tragedii miejsce senaru jako wiersza dialogu zajmuje odtąd trymetr jambiczny, mający tezy parzyste zawsze krótkie. Budowa najwięcej w tym okresie używanych wierszy, heksa-metru i pentametru daktylicznego, zostaje doprowadzona do mistrzostwa. Zasób miar przejętych dotąd z poezji greckiej pomnaża Horacy o cale bogactwo form Archilocha i poetów eolskich. Poeta ten przejmuje także ich kompozycję stroficzną i tworzy dystychy na wzór Archilocha oraz strofy czterowierszowe wzorowane na liryce eolskiej. W metrach eolskich przeprowadza jednak Horacy, kontynuując dążności normalizacyjne epoki .aleksandryjskiej, stabilizację cezur i zamianę niektórych tez obojętnych na tezy długie. Na epoce augustowskiej kończy się okres przejmowania greckich miar wierszowych i zarazem wzbogacania m. łacińskiej nowymi metrami. Poeci łacińscy pierwszych wieków n.e. wzorują się już “nie bezpośrednio na poezji greckiej, lecz na poetach rzymskich okresów wcześniejszych, a przede wszystkim epoki augustowskiej. Wielu z nich próbuje tworzyć nowe metra przez przekształcanie starych miar według metrycznych teorii gramatyków, tą drogą jednak nie udaje się uzyskać żadnych naprawdę nowych i żywotnych form metrycznych.

W epoce cycerońskiej (około 100-31 p.n.e.) używane są jeszcze miary budowane według zasad ustalonych w epoce archaicznej, ale równocześnie zwolennicy nowego kierunku, tzw. neoterycy, starają się oprzeć m. łacińską ściślej na wzorach greckich, przy czym najbardziej ich pociąga finezja metryczna epoki aleksandryjskiej. Wśród wielu nowych miar, które wtedy wchodzą w użycie, znajdują się jamby budowane na wzór grecki, z tezami parzystymi zawsze krótkimi i trocheje o tezach nieparzystych krótkich. W liryce naśladuje się niekiedy swobodnie budowane wiersze liryki eolskiej (jak 11-zgłoskowiec falecejski, glikoneje i ferekrateje, strofę saficką). Częściej jednak używa się wierszy budowanych według maniery aleksandryjskiej lub też dokładnie w postaci nadanej im przez greckich poetów epoki kallimacnowej. Należą tu np. senar jambiczny, budowany z samych tylko czystych jambów, cholijamb z piątą tezą zawsze krótką, asklepiadej większy z bazą zawsze spondeiczną, gallijamby i inne. Przeważa w tym okresie, podobnie jak w epoce aleksandryjskiej stychiczne użycie wierszy. Epoka augustowska jest okresem szczytowym w rozwoju m. łacińskiej.

Cantica, czyli liryczne partie śpiewane dramatu rzymskiego, są przeważnie astroficzne, tzn. o kompozycji ciągłej, bez podziału na odpowiadające sobie budową strofy. Zdarzają się jednak również cantica zbudowane na zasadzie responsji stroficznej, lecz responsja ta jest trochę inna niż w m. greckiej. Strofa i antystrofa nie odpowiadają sobie bowiem pod względem ilości i jakości sylab, lecz identyczne są tylko rodzaje wierszy, a poza tym między strofą i antystrofa zachodzi zwykle związek treściowy. Do tych odrębności dochodzą jeszcze szczególne cechy archaicznej prozodii łacińskiej (por. prozodia – przy końcu), co razem sprawia, że m. łacińska tego okresu jest tylko bardzo swobodnym naśladownictwem wzorów greckich. W tejże samej epoce archaicznej zostają przejęte z poezji greckiej jeszcze tak ważne miary, jak heksametr daktyliczny i dystych elegijny. Heksametr, wprowadzony przez En-niusza (III/II w. p.n.e.) i wzorowany na heksa-metrze Homera i Hezjoda, zastąpił używany dotąd w eposie rzymskim wiersz saturnijski. Heksametr ten wykazuje jeszcze różne dowolności w budowie, ale przez uprzywilejowanie cezur męskich jest już dostosowany częściowo do charakteru języka łacińskiego.

W odróżnieniu od języka greckiego, posiadającego akcent muzykainny, język łaciński miał najprawdopodobniej akcent dynamiczny. Z większym prawdopodobieństwem niż w w. greckiej możemy przyjąć, że w poezji rzymskiej istniał iktus wierszowy. Wyraźna jest bowiem u poetów łacińskich, zwłaszcza u sceników, tendencja do utrzymywania harmonii między akcentem wyrazowym a iktusem wierszowym. Miarą najstarszych zabytków poezji rzymskiej i równocześnie jedynym w m. łacińskiej rodzimym wierszem italskim jest wiersz saturnijski (zob. saturnijski wiersz). Przejmowanie miar greckich zaczyna się od około r. 240 p.n.e. Jako pierwsze zostają przejęte metra dramatu. Zasób przejętych miar jest bardzo duży. W rzymskim dramacie epoki republikańskiej częste są jamby, trocheje, ana-pesty, kretyki, bakcheje, glikoneje i Reiziana. Rzadko występują czyste chorijamby, joniki i daktyle. Budowa tych miar w porównaniu z wzorami greckimi jest przeważnie bardziej swobodna. Jamby i trocheje mierzone są nie na metra, lecz na stopy; w związku z dużą ilością zgłosek długich w języku łacińskim w każdej (z małymi tylko wyjątkami) stopie jambicznej lub trocheicznej może występować długa teza i wynikające z tej długości rozwiązania. Z drugiej zaś strony dążność do utrzymania zgodności iktusu z akcentem pociąga za sobą szereg ograniczeń w budowie wiersza, nieznanych w odpowiednich metrach greckich (por. wp.jambiczny try-metr akatalektyczny i jambiczny senarj. Rzadkie w dramacie greckim bakcheje występują często, zwłaszcza u Plauta, w użyciu stychicznym, podobnie kretyki, które ogólną budową różnią się znacznie od kretyków (czyli peonów) greckich.